كه در عهد خلافت مامون به عربى ترجمه شده و اسم اصلى يونانى آن ( ماتى ماتيكى سينتاقسيس ) بوده يعنى ( تركيب رياضى ) و در نزد حكماى عرب باسم مجسطى كه بمعنى اكبر يا اعظم است اشتهار دارد « 1 » نسخهء اصلى يونانى آن كتاب مدّتها مجهول بوده لذا مترجم عربى آن را اهالى فرنك به زبان لاتينى ترجمه كردند و مترجم بلاتينى را بتحريف المجسطى ( الماجست - Almageste نام نهادند و بعد از چندى اصل نسخهء يونانى آن كتاب را نيز بدست آوردند كتاب ديكر او در علم جغرافى است كه تا آن زمان مفصل‌تر از آن كتابى در اين علم تأليف نشده بود و در اين كتاب تمام بلاد و نقاط معروفهء كرهء ارض را با درجات عرض و طول معيّن كرده * همين دو كتاب مزبور مدّتهاى متماديه در نزد حكماى اسكندريه دستور العمل بوده و در دورهء ترقى اسلاميّه نيز اهل اسلام در عقايد هيئت و جغرافى پيروى اين دو كتاب را مىنمودند كتاب سيّم آن حكيم در علم نجوم و مسمى به ( اربع مقالات ) است كتاب چهارم وى كه نيز در علم نجوم است ( كتاب الثمره ) « 2 » نام دارد * زمان تولد و وفات بطلميوس جايى به نظر نرسيد آنچه مسلّم است تا اواسط قرن دويم ميلاد در قيد حيات بوده ( غريغوريوس ) طبيب عهد هلاكوخان مغول در كتاب مختصر الدّول جالينوس طبيب مشهور و اسكندر افروديسى فيلسوف و ثاون حكيم رياضى و بطلميوس صاحب ترجمه را باهم معاصر نوشته و نيز گويد ( ثاون ) در كتاب ( زيج قانون ) از بطلميوس اسم برده و بطلميوس در كتاب مجسطى اسم ( ثاون ) را ذكر كرده *

--> ( 1 ) ( مجسطى ) بكسر الميم و الجيم و تخفيف اليأ ( كذا فى كشف الظنون ) اكبر و اعظم تمام كتب مؤلفه در علم هيئت است كاتب چلبى در وصف آن نويسد ( هو الام و منه تستخرج ساير الكتب المصنفة فى هذا الفن و هو لبطلميوس القلوذى يذكر فيه القواعد التى يتوسل بها فى اثبات الاوضاع الفلكيّه و الارضيّه بادّلتها التفصيليّة انتهى ) اين كتاب را حنين بن اسحق بامر مأمون ترجمه به عربى نمود سپس حجاج بن يوسف كوفى و ثابت بن قره حرانى باصلاح و تلخيص آن پرداختند بعد از چندى نصير الملة و الدّين خواجه نصير الدّين طوسى كتاب ( مجسطى ) را محرر فرمودند و نيز فضل بن حاتم تبريزى كتاب مزبور را شرح و محمد بن جابر اختصار آن نموده ( 2 ) كتاب الثمره را از حكماى مسلمين شروحى چند نوشته‌اند من جمله شرح خواجه نصير الدّين طوسى است كه براى صاحب ديوان محمد بن شمس الدّين به فارسى تأليف كرده و نيز ابو يوسف اقليدسى و ابو محمد شيبانى و ابو سعيد ثمالى و ابو الطيّب جاسليقى سرخسى شرح بر كتاب ثمره دارند * ( لمؤلفه )